Kraków i Wielkanoc - zwyczaje i tradycje, które warto znać.

Wielkanoc w Krakowie to czas niezwykłych tradycji. Wiele tutejszych zwyczajów liczy sobie setki lat, a niektóre są starsze niż sama Wielkanoc i sięgają czasów pogańskich. Przyjrzyjmy się krakowskim i podkrakowskim obrzędom - bywają tajemnicze, czasem nieco straszne, a czasem po prostu zabawne.

Bractwo Dobrej Śmierci - przejmująca procesja w kościele Franciszkanów

Zacznijmy od najpoważniejszej tradycji, związanej z Wielkim Piątkiem. To najważniejszy, a zarazem najsmutniejszy dzień świąt. W kościołach milkną wtedy dzwony. Jest to czas zadumy nad śmiercią Jezusa na krzyżu, a także czas pokuty i refleksji nad ludzką śmiertelnością.

W Wielki Piątek warto wybrać się do kościoła Franciszkanów. Dla osób wierzących będzie to ważne przeżycie religijne, a dla pozostałych - wyjątkowa okazja, by zobaczyć jedną z najstarszych krakowskich tradycji: procesję Arcybractwa Męki Pańskiej. Jego główną siedzibą jest Kaplica Męki Pańskiej, znajdująca się właśnie w tym kościele.

Czarne stroje, kaptury i czaszki przypominają o kruchości życia. Podkreśla to również sentencja powtarzana przez braci podczas liturgii: MEMENTO HOMINEM MORI - „pamiętaj, człowiecze, o śmierci”.

Mimo groźnych strojów członkowie Arcybractwa Dobrej Śmierci przez wieki byli wielkimi dobroczyńcami. Rozdawali jałmużnę, odwiedzali więźniów i mogli wykupić z niewoli osoby uwięzione za długi. W Wielki Piątek bractwo miało też szczególny przywilej - mogło przyznać „dar życia” i uwolnić jednego skazańca oczekującego na śmierć. Wtedy zakapturzeni bracia schodzili do podziemi Ratusza, by otworzyć bramy celi. Uwolniony od winy i kary wstępował w szeregi bractwa, które opiekowało się nim aż do końca jego dni. Do arcybractwa należeli także mieszczanie i szlachta, a kaptury zapewniały im anonimowość. Przywileje bractwa ograniczyli najpierw Austriacy, a później władze komunistyczne. Dziś jego publiczna działalność ogranicza się do Wielkiego Postu i udziału w liturgii. Nie jest to jedyne bractwo religijne w Krakowie, ale na pewno najsłynniejsze i najbardziej malownicze.

Emaus - najsłynniejszy odpust w Krakowie

Niedziela Wielkanocna w Polsce upływa głównie pod znakiem JEDZENIA. Pewnie wiecie to już z naszego artykułu o polskich tradycjach wielkanocnych (a jeśli nie, to znajdziecie go tutaj). I to w ogromnych ilościach! Po długim poście jest to całkiem zrozumiałe, ale po takim dniu obfitości spacer to już konieczność. I tak właśnie narodziła się jedna z najbardziej znanych krakowskich tradycji wielkanocnych.

Emaus to tradycyjny krakowski odpust, który od wieków odbywa się na malowniczym Zwierzyńcu, niedaleko klasztoru sióstr Norbertanek. Historycy szacują, że jego tradycja sięga aż XII wieku. Nazwa nawiązuje do biblijnej wsi, do której po zmartwychwstaniu zmierzali uczniowie Chrystusa. Odpust przy ulicy Emaus największą popularnością cieszył się w XIX wieku. Był wtedy wielkim, uroczystym spacerem dla krakowian - w końcu okolica obfituje w tereny spacerowe, takie jak Las Wolski czy Kopiec Kościuszki. Mieszkańcy pokazywali się w nowych strojach, spotykali znajomych i plotkowali. Z czasem Emaus zmienił się w ludowy jarmark.

Odpust odbywa się do dziś w Poniedziałek Wielkanocny. Na towarzyszącym mu jarmarku kupimy przede wszystkim ludowe zabawki, słodycze, miód i biżuterię. Emaus ma jednak swoje unikalne pamiątki, a najważniejszą z nich jest „drzewko życia”. Wskazuje ono na pogańskie, słowiańskie korzenie odpustu, sięgające czasów przedchrześcijańskich. Dawni Słowianie czcili drzewa - wierzyli, że wiosną dusze zmarłych wracają na ziemię i pod postacią ptaków siadają na ich gałęziach. „Drzewko życia” stało się więc symbolem wiosny, siły, radości i nadziei. Co roku odbywa się nawet konkurs na najpiękniejsze drzewko.

Inną, dość problematyczną i kontrowersyjną pamiątką z Emaus jest figurka Żyda w tradycyjnym stroju, która ma przynosić szczęście nabywcy. Więcej na temat tej tradycji można przeczytać tutaj: http://www.luckyjews.com/. Strona jest powiązana z wystawą i książką, które na ten skomplikowany temat przygotowało Muzeum Etnograficzne w Krakowie.

Na Emausie popularne są też tradycyjne, małe precelki nawleczone na nitkę, które przypominają korale. Dzieci często biegają z takimi naszyjnikami na szyi.

Siuda Baba - umorusany mężczyzna przebrany za kobietę

W Poniedziałek Wielkanocny po okolicy krąży Siuda Baba. Szuka młodych panien, żeby wysmarować je sadzą. Brzmi dziwnie? Już wyjaśniamy, o co w tym chodzi.

Dawno temu we wsi Lednica Górna, obok źródła w świętym gaju, stała pogańska świątynia. Kapłanka strzegąca tam świętego ognia przez cały rok nie mogła opuścić swojego stanowiska, żeby się umyć. Dlatego jej twarz była cała czarna od sadzy. Gdy minął rok, wyruszała na poszukiwanie następczyni, a wszystkie młode dziewczęta z okolicy chowały się przed nią. Tyle legenda. Dziś Siudą Babę spotkamy w Krakowie i jego okolicach, zwłaszcza w Wieliczce (gdzie znajduje się słynna Kopalnia Soli - w tym artykule dowiesz się, jak tam dojechać) i w Lednicy Górnej. Siuda Baba to mężczyzna niedbale przebrany za kobietę, z twarzą wysmarowaną sadzą. Na szyi ma zwykle naszyjnik z kasztanów lub ziemniaków. Towarzyszy mu kilka innych postaci - Cygan i Krakowiacy (mężczyźni w krakowskich strojach ludowych). Chodzą po okolicy, zbierają datki i smarują ludziom twarze sadzą (głównie dziewczętom).

Dziwne, ale i zabawne, prawda?

Rękawka - średniowieczna enklawa w sercu Krakowa

Następnego dnia, we wtorek tuż po Wielkanocy, w Krakowie odbywa się słynna Rękawka.

Żeby wyjaśnić pochodzenie tego zwyczaju, musimy cofnąć się do czasów pogańskich Słowian. Nasi przodkowie dwa razy w roku obchodzili Dziady - obrzędy, które miały zbliżyć ich do świata zmarłych. Wierzono, że dusze przodków czuwają nad płodnością ziemi, więc starano się utrzymywać z nimi dobre relacje. Dlatego rytuały odprawiano dwa razy w roku: wiosną i jesienią. Gdy dusze wracały z zaświatów, należało je godnie ugościć i zyskać ich przychylność. Urządzano więc uczty z obfitym jedzeniem i piciem. Palono też ognie, żeby dusze mogły trafić do swoich bliskich. 

Rękawka nawiązuje do tej dawnej tradycji. Odbywa się w miejscu uznawanym za mogiłę legendarnego założyciela naszego miasta - pogromcy smoków, króla Kraka. Według legendy, żeby usypać kopiec na jego cześć, ludzie przynosili ziemię w rękawach. Stąd wzięła się nazwa święta, a także samego kopca, który kiedyś również nazywano Rękawką. 

Dawniej, podczas święta zwanego Dziadami, zamożni mieszkańcy zrzucali ze szczytu kopca jajka (symbol nowego życia), chleb, jabłka, pierniki i pieniądze. U stóp wzniesienia czekał na nie tłum. Ten stary słowiański zwyczaj z czasem połączył się z tradycją chrześcijańską i przetrwał do dziś w formie jarmarku i festynu. Oczywiście nikt już nie zrzuca jedzenia z kopca, ale za to można oglądać pokazy grup rekonstrukcyjnych, odtwarzających stroje, zwyczaje i walki średniowiecznych rycerzy. Można też spróbować swoich sił w strzelaniu z łuku czy rzucie oszczepem.

Jeśli fascynuje Cię średniowiecze - to miejsce w Krakowie jest dla Ciebie!

Pucheroki

Nazwa pucheroki pochodzi od polsko-łacińskiego wyrażenia „na pueri”, czyli „dla chłopców”. Nawiązuje do dawnego zwyczaju, kiedy to ubodzy studenci (wtedy oczywiście tylko chłopcy) zbierali datki pod krakowskimi kościołami. W zamian za pieniądze śpiewali żartobliwe piosenki. W 1780 roku władze kościelne zakazały tego zwyczaju, ale nie odszedł on w zapomnienie.

Pod koniec XIX wieku zwyczaj ten odżył dzięki chłopcom z podkrakowskich wsi: Bibic, Tomaszowic, Trojanowic, Modlnicy i Zielonek. Tradycja trwa do dziś. W Niedzielę Wielkanocną grupy chłopców wędrują po tych wsiach. Mają na sobie wywrócone na lewą stronę skóry i kożuchy oraz długie, spiczaste czapki ze słomy, tektury i kolorowej bibuły. Często smarują twarze sadzą i niosą koszyki. Śpiewają wielkanocne pieśni o niełatwym życiu uniwersyteckiego „zocka” (ludowe określenie „żaczka”, czyli dawnego studenta). Każdy, kto ich przyjmie, powinien obdarować ich jajkami lub innym jedzeniem. Zwyczaj ten przypomina zimowe kolędowanie (koledari). Wtedy grupy młodzieży w odświętnych strojach chodzą po wsi, śpiewają kolędy i zbierają podarunki oraz pieniądze. Tak dawna tradycja studencka w wyjątkowy sposób stała się zwyczajem ludowym.

Na Wzgórze Wielkanocne

Warto wspomnieć o jeszcze jednej rzeczy. W Tyńcu, około 10 kilometrów na południowy wschód od Rynku Głównego w Krakowie, znajduje się wzgórze o nazwie Wzgórze Wielkanoc. Tyniec to dawna wieś, która od 1973 roku jest oficjalnie częścią Krakowa. Znajduje się tu też najstarsze średniowieczne opactwo w Polsce (piszemy o nim tutaj). Skąd ta nazwa? Jeśli w Niedzielę Wielkanocną staniemy w centrum Tyńca, na głównym skrzyżowaniu ulic Benedyktyńskiej, Bogucianki i Bolesława Śmiałego, zobaczymy słońce wschodzące dokładnie nad tym wzgórzem. Niestety dziś, inaczej niż kiedyś, wzgórze porasta bujna roślinność, która utrudnia obserwację tego zjawiska. Mimo to samo wzgórze i jego dzikie otoczenie to świetne, zaciszne miejsce na krótki spacer i piknik na szczycie. To miejsce nie jest powszechnie znane, więc raczej nie spotkamy tu innych turystów. I to tylko dodaje mu uroku.

Jesteś rannym ptaszkiem? Mamy kolejny pomysł na spędzenie Wielkanocy w Krakowie - oczywiście zaraz po zrobieniu sobie naszyjnika z precli, porzucaniu jajkami ze wzgórza i wysmarowaniu twarzy sadzą! Miłej zabawy!